Najważniejsze fakty na temat badań klinicznych
W Polsce realizowanych jest obecnie prawie 2,8 tys. badań klinicznych w 1 527 ośrodkach. W całej UE jest 12,3 tys., co oznacza, że Polska uczestniczy w około 23 proc. wszystkich aktywnych badań klinicznych w Europie.
Według Raportu Rocznego URPL (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych) za 2025 r. wydano 663 pozwolenia na rozpoczęcie badania klinicznego produktu leczniczego, co potwierdza silną pozycję Polski na rynku badań klinicznych.
W latach 2023-2024 Polska uczestniczyła w 981 aplikacjach dotyczących badań klinicznych, z czego 918 były to badania komercyjne, zaś 63 niekomercyjne. Pomimo dominacji badań komercyjnych Polska należy do państw, które dzięki finansowaniu publicznemu konsekwentnie rozwijają segment badań akademickich i niekomercyjnych.
Badaniami niekomercyjnymi w Polsce zajmuje się Agencja Badań Medycznych (ABM), która aktualnie finansuje 165 badań klinicznych, z czego 120 pozostaje w trakcie realizacji, a 45 zostało zakończonych.
Przed uruchomieniem konkursów ABM liczba nowych niekomercyjnych badań klinicznych rozpoczynanych w Polsce wynosiła ok. 12 rocznie w latach 2018-2019, zaś w latach 2021-2023 było ich już do ok. 35-40 rocznie, czyli trzykrotnie więcej.
Pacjent – najważniejsze ogniwo procesu
W procesie badania klinicznego najważniejszą osobą jest pacjent, partner oraz świadomy uczestnik procesu medycznego. Decydent, który w przyszłości może stać się beneficjentem nowej, innowacyjnej terapii dla swojej choroby.
Wszystkie składowe tego skomplikowanego procesu muszą być zatem „skrojone” pod niego. Wyjaśnia to dr Monika Zamarlik, prezeska zarządu Federacji Diabetyków oraz liderka grupy „Aktywni w badaniach klinicznych”, która powstała ponad rok temu przy Agencji Badań Medycznych, aby tworzyć inicjatywy wzmacniające głos pacjentów w badaniach klinicznych. Dr Zamarlik zaznacza:
Pacjenta do badania trzeba pozyskać, ale również go w tym badaniu utrzymać. Zwrócić uwagę na absolutnie wszystkie aspekty jego życia w trakcie tego procesu – ekonomiczne, fizyczne, ale także psychologiczne. Badanie kliniczne ma być dopasowane do pacjenta, do jego codziennego życia i na nim skupione. Bo dla pacjenta wszystko może mieć znaczenie – aspekty organizacyjne (częstotliwość spotkań, czas ich trwania, formuła zdalna czy stacjonarna), kontakt z badaczem itd. Powinno być to zorganizowane tak, aby zapewnić maksymalny komfort osobie, która pełni przecież w tym czasie wiele innych ról społecznych – opiekuna, rodzica, pracownika.
Wsparcie organizacji pacjenckich
W tym procesie ogromną rolę odgrywają organizacje pacjenckie, które wspierają ochotnika podczas całej ścieżki. To z nimi konsultowane są materiały przekazywane dalej pacjentowi, to one zwracają uwagę na aspekty i bariery, które nie od razu mogą wydawać się oczywiste.
Urszula Jaworska, szefowa Fundacji Urszuli Jaworskiej podkreśla:
Jedną z takich barier mogą być aspekty finansowe, np. zwrot kosztów podróży czy noclegi. Powinniśmy uwzględnić tę perspektywę pacjenta, bo to może na pewnym etapie spowodować wycofanie się z badania. A ludziom nie jest łatwo przyznać, że ich na coś nie stać.
Urszula Jaworska wyjaśnia, że jej Fundacja uczestniczy w całym procesie już na etapie tworzenia protokołów. Jest również członkinią Naczelnej Komisji Bioetycznej, wspólnie z innymi członkami zespołu opiniującego, takimi jak prawnicy czy etycy zwraca uwagę szczególnie na perspektywę uczestnika badania klinicznego. Mówi:
Pacjent, aby uznać, że udział w badaniu będzie dla niego korzystny, musi znać absolutnie wszystkie odpowiedzi na swoje wątpliwości. A sponsor badania powinien uczestnikowi wszystko objaśnić, pokazać, oczywiście operując w granicach prawa lokalnego. Pacjent musi ponadto by poinformowany o działaniach niepożądanych.
Szkodliwe mity i fake newsy
Współcześnie media tradycyjne i cyfrowe dzięki szerokiemu zasięgowi oraz łatwej dostępności odgrywają ważną rolę w edukacji zdrowotnej społeczeństwa, wpływając na poziom wiedzy odbiorców, ich postawy oraz decyzje dotyczące zdrowia. I to one są jednym z głównych źródeł informacji o zdrowiu i badaniach klinicznych.
Sposób prezentowania tej tematyki w mediach ma istotny wpływ na odbiór społeczny. Może promować świadome uczestnictwo pacjentów w badaniach i rzetelnie informować o całym procesie. Ale może również „karmić” niesprawdzonymi, nierzetelnymi informacjami i opiniami nieuprawnionych osób, co buduje szkodliwe mity.
Podkreśla to Sebastian Gawlik, koordynator ds. projektów w Fundacji Urszuli Jaworskiej:
Artykułu i przekazy dotyczące badań klinicznych często zaczynają się od chwytliwego, celowo zastosowanego clickbite’owego tytułu, który nie pozostawia wątpliwości, że całość materiału traktuje o czymś, co do tej pory było ukrywane przed opinią publiczną, a jest sensacją. Czytamy więc, że pacjent biorący udział w badaniu klinicznym to „szczur” albo „królik doświadczalny”. Apeluję do wydawców i dziennikarzy, aby brali odpowiedzialność za swoje słowa i aby zaniechali tego typu przekazów, działa to na niekorzyść przyszłych pacjentów i ich bliskich.
Zwraca ponadto uwagę, że treści są często niepełne, nieprecyzyjne, wyrwane z kontekstu, a informacje nie pochodzą z wiarygodnych źródeł medycznych i zweryfikowanych publikacji naukowych.
„Protokół: zdrowie. Poznaj badania kliniczne”
Aby przeciwdziałać tym negatywnym praktykom, Agencja Badań Medycznych w ramach dotacji celowej z Ministerstwa Zdrowia realizuje ogólnopolską kampanię edukacyjną „Protokół: zdrowie. Poznaj badania kliniczne”. To kolejny krok Agencji w konsekwentnym budowaniu świadomości społecznej na temat badań klinicznych.
Kampania potrwa do 10 grudnia, obejmując aktywności w Internecie (m.in. na platformie YouTube) oraz w mediach społecznościowych. Osią projektu jest seria 6 filmów edukacyjnych, które w przystępny sposób tłumaczą zawiłości badań klinicznych. Do udziału w nagraniach ABM zaprosiła czołowych ekspertów oraz pacjentów, którzy dzielą się swoimi historiami.
W ramach cyklu widzowie dowiedzą się m.in.:
- Jakie są cele i fazy badań klinicznych (odcinek 1)
- Co gwarantuje bezpieczeństwo uczestników (odcinek 2)
- Jak udział w badaniu realnie zmienił życie pacjentów (odcinek 3)
- Jaką drogę przechodzi nowy lek, zanim trafi na rynek (odcinek 4)
- Kto kontroluje badaczy i jak działają komisje bioetyczne (odcinek 5)
- Jakie są największe mity dotyczące badań i dlaczego nie warto w nie wierzyć (odcinek 6)
Pełne odcinki oraz krótkie formaty cyklu (rolki, shortsy) będą od listopada systematycznie publikowane w mediach społecznościowych – na kanałach Facebook i YouTube. Bezpłatne materiały edukacyjne można znaleźć w serwisie: https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/.
Cytowane wypowiedzi ekspertów zostały wygłoszone podczas spotkania prasowego Agencji Badań Medycznych w dniu 20.10.2026 r., poświęconemu kampanii edukacyjnej, a także mitom związanym z badaniami klinicznymi.
Na podstawie:
- Clinical Trials Information System (CTIS) – dane o aktywnych badaniach i ośrodkach.
- Raport Roczny URPL 2025.
- EMA, EU clinical trials during the 3-year CTR transition period.
- Dane Agencji Badań Medycznych dotyczące finansowanych badań klinicznych.
- https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/, data dostępu: 29.10.2026 r.
